Adam Smith Neyi Temsilcisidir?
İstanbul’da yaşıyorum. Gündüzleri ofiste çalışırken akşamları bu blogda yazı yazıyorum. Bazen akşamları bilgisayarımın başına geçince, dünyanın en sıradan insanı gibi hissediyorum. Ama bir yandan da bir şeyleri sorgulamak, düşünmek ve yazmak hoşuma gidiyor. Bu yazıyı da “Adam Smith neyin temsilcisidir?” diye bir soruyla açıyorum, çünkü bu soruya bakarken hem geçmişi hem de bugünü sorgulamak, aslında çok büyük bir ekonomik düşünürün neyi temsil ettiğini anlamaya çalışmak, gündelik hayattaki birçok meseleyle de bağlantılı olabilir gibi geliyor. Hadi gelin, biraz kafa patlatalım!
Adam Smith ve Kapitalizmin Temelleri
Adam Smith, derinlemesine düşündüğünüzde, sadece ekonomiyle ilgili bir figür değil; aslında bir çağın ruhunun temsilcisi. 1723 yılında doğmuş ve 1790’da hayatını kaybetmiş bu İskoç düşünür, bugün bildiğimiz kapitalizmin kurucularından biri olarak kabul edilir. Belki bazılarınız, her gün sabah işe giderken düşündüğünüz “Bu piyasa nasıl işliyor?” sorusunun cevabını ararken, Adam Smith’in “görünmeyen el” teorisi aklınıza gelir. Yani, bizim gibi sıradan insanların günlük yaşamlarında yaptıkları seçimlerle aslında çok büyük bir ekonomik düzenin işler hale gelmesi, Smith’in en önemli fikirlerinden biridir.
Bana kalırsa, Adam Smith tam olarak şu soruyu soruyor: İnsanlar kendi çıkarlarını düşündüğünde, toplumun genel çıkarları nasıl daha iyiye gider? İşte bu, tam da bugünün ekonomik sisteminin temelini atmakla eşdeğer bir soru. Smith’in en bilinen eseri Ulusların Zenginliği, aslında ekonomi politiği, o dönemdeki insanları “bu işin temellerini kim atacak?” gibi büyük bir sorunun cevabını arayan bir metin gibi düşünülmeli. Tabii, bu kitap sadece zenginliği anlamakla kalmıyor, aynı zamanda zenginliğin adil bir şekilde dağılıp dağılmadığını da sorguluyor.
Kapitalizm mi? Serbest Piyasa mı?
Adam Smith, kapitalizmi temsil ediyor mu peki? Aslında tam anlamıyla kapitalizm demek, Smith’in fikirlerinden biraz daha fazla şey beklemek olurdu. Smith, serbest piyasa ekonomisini savunmuş olsa da, bu piyasanın “şeffaf” ve “adil” olması gerektiğini vurgulayan bir düşünür. Kapitalizm, çoğunlukla “serbest piyasa” ile özdeşleşse de, bence Smith’in yaklaşımında dikkat edilmesi gereken şey, bu serbest piyasanın toplumun genel çıkarlarına nasıl hizmet etmesi gerektiğiydi. Bu anlamda, Smith’i tamamen kapitalizmin temsilcisi olarak görmek, o kadar da doğru olmayabilir.
Örneğin, her sabah işe giderken metrobüse binip, trafiğin içinde debelenirken, o an bile bir “serbest piyasa”nın işlediğini hissediyorum. Ama aynı zamanda, o metrobüs kalabalığının içinde insanlar birbirine çarptığında bir çeşit kaos oluşuyor ve o kaosun içinde hepimiz birbirimizin hakkını ihlal ediyoruz. İşte bu noktada Smith’in vurguladığı “görünmeyen el” teorisini anlıyorum. Her birey kendi çıkarını gözetirken, bir yanda da toplumu daha iyiye götürecek bir düzenin ortaya çıkması gerek. Ancak, metrobüsün içindeki o kalabalık, görünmeyen elin düzgün çalışmadığını gösteriyor. İnsanlar sadece kendi çıkarlarını düşünerek hareket ettiklerinde, bu bazen toplumun geneline zarar verebiliyor. Yani, serbest piyasa teorisi ile pratik arasındaki fark bu işte!
Adam Smith ve Bugünün Ekonomik Düzeni
Bugün Adam Smith’i savunanlar genellikle serbest piyasa ekonomisinin doğru olduğunu söylese de, işler her zaman öyle işlemiyor. Düşünsenize, her gün işyerimde bir şirketin üretim süreçlerini ve pazar ilişkilerini gözlemliyorum. “Serbest piyasa” dediğimizde, bu aslında çok büyük bir küresel düzenin küçük bir parçası olma meselesi. Örneğin, İstanbul’daki ofisimde bilgisayarımda çalışırken, Çin’deki fabrikalarda üretilen parçaların bana nasıl ulaştığını düşünmeden edemiyorum. Bu tam da serbest piyasanın küresel boyutta işleyişini gösteriyor. Ama bu süreçte bazı oyuncuların “görünmeyen el”i manipüle ettiğini de fark ediyorum.
Smith’in savunduğu şey, herkesin kendi çıkarı doğrultusunda hareket etmesinin toplumun genel çıkarlarını da iyileştireceği yönündeydi. Ancak bugün, devasa şirketlerin, çok uluslu firmaların ve hatta devletlerin bu “görünmeyen eli” yönlendirdiğini ve belirli çıkar gruplarının kendilerini ön plana çıkardığını rahatlıkla görebiliyoruz. Örneğin, İstanbul’daki bir kafenin sahibi olarak, sermayemizi artırmak için piyasada rekabet ederken, bir yandan da müşterilerimize en iyi hizmeti sunmaya çalışıyorum. Ama bu hizmetin sunulmasında kullandığım malzemelerin fiyatları da her geçen gün artıyor ve bu durum, ister istemez fiyatları etkiliyor. Yani, piyasa denetiminde hep bir dengesizlik oluyor.
Görünmeyen El ve Bugünün Dünyası
Adam Smith’in “görünmeyen el” fikri, aslında çok katmanlı bir düşünce. Yani, bir ürünün ya da hizmetin değeri sadece arz ve talebe bağlı değil. İnsanların ekonomik faaliyetlerinin arasında etkileşimler oluyor ve bu etkileşimler zamanla toplumun genel refahına yol açabiliyor. Ama bu aralar, bu “görünmeyen el”in bazı kesimler tarafından kontrol edilmesi, insanların bu teoriyi sorgulamalarına neden oluyor.
Mesela, bazen sosyal medya üzerinden gördüğüm reklamlara göz atarken, bu markaların hep kendini nasıl daha fazla satacağını düşündüğünü fark ediyorum. İnsanların zihnini nasıl yönlendirdikleri ve onlara neyi satmaları gerektiğini nasıl planladıkları… O zaman diyorum ki: Adam Smith, gerçekten de günümüzün şirket kapitalizmini tahmin etmiş miydi? Yoksa bugün yaşadığımız karmaşa, başka bir şey mi?
Sonuç: Adam Smith Hala Geçerli mi?
Adam Smith’in fikirleri, zamanın çok ötesindeydi. 18. yüzyılda, kapitalizm daha çok bir fikirken, bugün büyük bir küresel sistem halini aldı. Ama bence Smith’in asıl mirası, serbest piyasa ekonomisini savunması değil, insanların özgür iradeleriyle birlikte toplumun geneline nasıl katkı yapabileceklerini göstermesiydi. Elbette bu serbestlik zaman zaman büyük eşitsizliklere yol açabiliyor. Bugün, yalnızca metrobüste değil, günlük hayatta, hatta ofiste de bu sistemin nasıl çalıştığını gözlemliyoruz. Ama Adam Smith, hâlâ düşündürmeye devam ediyor. Belki de bizler, biraz daha farkındalıkla ve insan odaklı bir bakış açısıyla ekonomik denklemler kurmalıyız.